Podrobienie weksla in blanco (art. 310 k.k.) a warunkowe zawieszenie kary pozbawienia wolności

Odpowiedzialność karna za podrobienie weksla in blanco a możliwość warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności – analiza praktyczna

Weksle in blanco od lat stanowią istotny instrument zabezpieczający roszczenia w obrocie cywilnoprawnym i gospodarczym. Ich pozorna prostota –  forma niewypełnionego formularza z podpisem – kryje w sobie ogromną doniosłość, zarówno cywilnoprawną zwłaszcza w ogólnie rozumianym obrocie gospodarczym, jak i… karną w przypadku jego sfałszowania. W niniejszym artykule pochylimy się nad jednym z najpoważniejszych  naruszeń związanych z tą formą zabezpieczenia – podrobieniem weksla in blanco – oraz wskażemy, jakie konsekwencje karne mogą spotkać sprawcę takiego czynu, w tym czy może on liczyć na warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności.

Podrobienie weksla – kwalifikacja prawna i charakterystyka czynu

Podrobienie weksla in blanco, niezależnie od jego późniejszego uzupełnienia, kwalifikowane jest co do zasady jako przestępstwo z art. 310 § 1 k.k., który odnosi się do fałszerstwa papierów wartościowych. Weksel – jako dokument spełniający definicję papieru wartościowego – podlega bowiem szczególnej ochronie karnej.

W praktyce coraz częściej mamy do czynienia z sytuacjami, w których dokument pozornie wyglądający na mało doniosły – zwłaszcza w wersji in blanco – staje się nośnikiem czynu przestępczego o bardzo poważnych konsekwencjach prawnych. Już samo podrobienie podpisu na wekslu, niezależnie od tego, czy dokument został wykorzystany w obrocie, traktowane jest jako czyn o wysokim stopniu społecznej szkodliwości.

W sprawach dotyczących fałszerstw podpisów kluczowe znaczenie dowodowe ma opinia biegłego z zakresu badań pisma ręcznego. Biegły grafolog porównuje podpisy z dokumentów autentycznych z kwestionowanymi zapisami, co niejednokrotnie przesądza o możliwości przypisania sprawstwa. Warto podkreślić, że przy braku bezpośrednich świadków fałszerstwa, to właśnie opinia biegłego stanowi podstawę ustaleń faktycznych w zakresie autorstwa podpisu.

Wysokie zagrożenie karą – już na poziomie ustawowego minimum

Zgodnie z art. 310 § 1 k.k., kto podrabia albo przerabia polski albo obcy pieniądz, polski albo obcy znak pieniężny, który został ustalony jako prawny środek płatniczy, jednak nie został jeszcze wprowadzony do obiegu, inny środek płatniczy albo dokument uprawniający do otrzymania sumy pieniężnej albo zawierający obowiązek wypłaty kapitału, odsetek, udziału w zyskach albo stwierdzenie uczestnictwa w spółce lub z pieniędzy, innego środka płatniczego albo z takiego dokumentu usuwa oznakę umorzenia, podlega karze pozbawienia wolności od lat 5 do 25.  Dla porównania warto wskazać, iż analogiczny czyn polegający na podrobieniu np. podpisu na umowie cywilnoprawnej  zagrożony jest karą od 3 miesięcy do lat 5 (art. 270 § 1 k.k).  

Zatem należy zauważyć, iż ustawodawca zrównując fałszerstwo weksla z fałszowaniem środków pieniężnych, daje jasny sygnał co do ciężaru gatunkowego czynu. Już ustawowe surowe minimum – 5 lat pozbawienia wolności – oznacza, że co do zasady nie jest możliwe warunkowe zawieszenie wykonania kary, nawet jeżeli orzeczona kara oscyluje wokół dolnej granicy. W takich przypadkach jedyną realną ścieżką łagodniejszego potraktowania sprawcy pozostaje instytucja nadzwyczajnego złagodzenia kary (art. 60 § 2 i nast. k.k.), która może mieć zastosowanie, jak wskazał ustawodawca, w ,,szczególnie uzasadnionych przypadkach”.

Czy warunkowe zawieszenie wykonania kary w ogóle wchodzi w grę w przypadku czynu polegającego na podrobieniu weksla?

Sąd może zastosować warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności wyłącznie wtedy, gdy orzeczona kara nie przekracza 1 roku pozbawienia wolności. W praktyce, w sprawach z art. 310 § 1 k.k., przy ustawowym minimum wynoszącym 5 lat, taka możliwość zostaje zamknięta.

W tej sytuacji kluczowym elementem strategii procesowej obrony może być wykazanie, że mamy do czynienia z tzw. wypadkiem mniejszej wagi (art. 310 § 2 k.k.). To pozwala, na orzeczenie przez sąd, znacznie niższego wymiaru kary – otwierając tym samym drogę do ewentualnego zawieszenia jej wykonania.

Kiedy mamy do czynienia z wypadkiem mniejszej wagi?

Ocena, czy dane zachowanie mieści się w ramach wypadku mniejszej wagi, wymaga uwzględnienia całokształtu okoliczności konkretnej sprawy. Kluczowe mogą być m.in.:

liczba sfałszowanych dokumentów – czy sprawa dotyczy jednego weksla, czy też szeregu dokumentów wykorzystywanych seryjnie,
wysokość zabezpieczonego roszczenia – czy weksel zabezpieczał rzeczywiste, sporne zobowiązanie, czy był wykorzystywany instrumentalnie,
czy weksel został użyty w obrocie – np. w postępowaniu sądowym, egzekucyjnym, wobec instytucji finansowych jako forma zabezpieczenia roszczenia umownego,
czy podstawowa umowa (np. pożyczki, leasingu, faktoringu), którą zabezpieczał inkryminowany weksel została wykonana – i jeśli nie, to z jakich przyczyn,
czy czyn nie wchodzi w zbieg z przestępstwem oszustwa (art. 286 k.k.),
jaki był kontekst podpisania weksla i czy osoba podszywająca się pod wystawcę działała w porozumieniu z innym podmiotem,
czy osoba, której podpis podrobiono, miała świadomość fałszerstwa, czy się temu sprzeciwiała.
W każdej sprawie konieczne jest zindywidualizowane podejście i wnikliwa analiza kontekstu gospodarczego, prawnego i osobowego.

Fałszerstwo bez świadomości rangi podrobionego dokumentu

W praktyce obrotu spotyka się osoby, które – podrabiając weksla in blanco –  bardzo często nie uświadamiają sobie skali zagrożeń karnych, jakie wiążą się z tego rodzaju czynem. Ta nieświadomość nie wynika wyłącznie z braku znajomości prawa, ale jest również skutkiem ewolucji formy dokumentów stosowanych jako papiery wartościowe. Zauważyć bowiem należy, iż w przeszłości weksle funkcjonowały głównie w postaci druków urzędowych, zaopatrzonych w pieczęcie, numery seryjne, opłatę skarbową co samo w sobie nadawało im formalny, „państwowy” charakter.

Z czasem – a formalnie od 1 stycznia 2007 r., w wyniku wejścia w życie ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej – zrezygnowano z obowiązku używania urzędowych blankietów wekslowych. Obecnie weksel może być sporządzony na dowolnym nośniku pisemnym, bez żadnych formalnych zabezpieczeń zewnętrznych. W efekcie wiele osób nie rozpoznaje dziś weksla jako papieru wartościowego w sensie prawnokarnym, nie zdając sobie sprawę z jego doniosłości, co zwiększa ryzyko wystąpienia zdarzeń będących wynikiem ,,pochopnych działań” niosących jednak bardzo poważne konsekwencje.

Nawet przy tak wysokim zagrożeniu karnym, jak w przypadku art. 310 § 1 k.k., nie każda sprawa musi zakończyć się bezwzględnym pozbawieniem wolności. Ustawodawca przewidział mechanizmy pozwalające sądowi orzec nadzwyczajne złagodzenie kary, w tym zastosowanie  również warunkowego zawieszenia jej wykonania – pod warunkiem odpowiedniego zakwalifikowania czynu (np. jako wypadku mniejszej wagi) oraz przeprowadzenia precyzyjnej i pogłębionej analizy wszystkich istotnych okoliczności sprawy.

Z tego względu w sprawach o fałszerstwo weksla niezwykle istotne jest, aby nie poprzestawać na formalnej ocenie zdarzenia, ale wnikliwie zbadać tło gospodarcze, motywy działania, reakcje pokrzywdzonych i ewentualny związek z innymi czynami. Dopiero tak kompleksowe podejście pozwala na rzetelną ocenę winy, stopnia społecznej szkodliwości czynu i adekwatności kary.